॥ श्री हरिहरेश्वर कालभैरव प्रसन्न ॥
श्री क्षेत्र हरिहरेश्वर हे हिंदुस्थानातील (भारतातील) अग्रगण्य तीर्थक्षेत्र आहे. याच क्षेत्राला दक्षिणकाशी म्हणूनही ओळखले जाते. येथे मुख्य मंदिर श्री हरिहरेश्वराचे असून गाभाऱ्यामध्ये ब्रह्मा, विष्णू, महेश व आदिमाया पार्वती लिंग रूपाने आहेत. श्रेष्ठ मुनी अगस्ती यांच्या तपश्चर्येने श्री हरिहरेश्वर येथे लिंग रूपाने प्रकट झाले.
दुसरे मंदिर श्री कालभैरवाचे आहे. शतघ्न दैत्याचा वध करण्यासाठी श्रीकालभैरवाचा अवतार झाला. याच देवाच्या कृपेने पिशाच्च बाधा दुर होते. या देवाचे बाजूस आदिशक्ती योगेश्वरी आहे.
उत्तर काशीप्रमाणेच येथे पहिल्यांदा श्रीकालभैरवाचे दर्शन करावे नंतर श्री हरिहरेश्वर मंदिरातील श्रीगणपती, गरुड, नंदी यांचे दर्शन घेऊनच श्रीहरिहरेश्वराचे दर्शन करावे श्री हरिहरेश्वराची प्रदक्षिणा सोमसुत्री आहे.
श्रीकालभैरव मंदिराचे मागील बाजूस पायऱ्या चढून गेल्यास इतर तीर्थस्थानांचे दर्शन करता येते. याचवेळी विष्णूपद, शुक्लतीर्थ, चक्रतीर्थ, सूर्यतीर्थ, नागतीर्थ, गौरीतीर्थ, पांडवतीर्थ, इ. तीर्थांचे दर्शन होते. हे दर्शन घेतानाच आपल्याला ब्रह्मदेवाचे प्रदक्षिणेचा लाभ मिळतो. गाभाऱ्यातील स्थानाप्रमाणे श्री हरिहरेश्वर डोंगर रूपाने वसले आहेत, त्यातील ब्रह्मदेवाचे डोंगराला प्रदक्षिणा होते. प्रदक्षिणेच्यावेळी भरती ओहोटी पाहूनच जावे.
या क्षेत्राचे समर वर्णन स्कंद पुराणातील सह्याद्री खंडात आहे.
ध्यायेत् सदा श्री हरिहरेशं तव पाद पंकजम् ।
सुरैर्मुनैर्वन्दित दिव्य रूपम् ।
भुक्तिं च मुक्तिं च ददासि नित्यम् ।
भावानुसारेंण सदा नराणाम् ॥
श्री हरिहरेश्वर व कालभैरव हे अनेकांचे कुलदैवत असून श्रीमंत पेशवे (भट) यांचेही कुलदैवत आहे. आजही श्रीमंत पेशवे यांचेतर्फे येथील उपाध्ये मंडळी उत्सवातील पुजेची कामे पार पाडतात. त्यावेळेपासून या क्षेत्राला रु.११५२/- दरसाल नेमणूक होती. आता महाराष्ट्र शासनातर्फे त्यामध्ये वाढ झाली आहे. तसेच चौघडा वादनासाठी स्वतंत्र जिल्हापरिषदेकडून निधी दिला जातो. इतर भाविकांकडून देणगीदारांकडून सहकार्य मिळत असते.
तसेच सध्या चालू असलेल्या दशवर्षीय पूजा अभिषेक योजनेतून देवस्थानाला आर्थिक सहकार्य मिळत आहे. मात्र सध्याच्या वाढत्या महागाईने देवस्थानचे खर्चात वाढ झाली आहे. असे असुनही येणाऱ्या भाविकांकडून हे देवस्थान कोणत्याही प्रकारे कर (टॅक्स) घेत नाही. तरी भाविकांनी देवस्थानचे दानपेटीमध्ये दान करून अथवा कार्यालयांत रीतसर देणगी देऊन आम्हाला आर्थिक सहाय्य करावे ही विनंती.
येणाऱ्या भाविकांची अद्यापही पाणी व भक्तनिवास या पासून गैरसोय होत आहे. तरी याचा प्रयत्न सुरु आहे. वरील सर्व विनंतीचा सहानुभूतीने विचार व्हावा व आम्हाला सहकार्य करावे हि विनंती.
— श्री देव हरिहरेश्वर कालभैरव मंदीर संस्थान हरिहरेश्वर
हरिहरेश्वर, ज्याला 'दक्षिण काशी' असेही म्हणतात, हे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील सुंदर गाव असून मुंबई व पुण्यापासून सुमारे २०० किमी अंतरावर आहे.
ब्रह्मा, विष्णू, महेश व पार्वती या चार डोंगरांनी वेढलेले हरिहरेश्वर सावित्री नदी व अरबी समुद्राच्या संगमावर वसलेले आहे.
उत्तरेतील निर्मळपासून दक्षिणेतील गोकर्णपर्यंत कोकण किनाऱ्यावर पसरलेल्या १०८ तीर्थांपैकी हरिहरेश्वर एक आहे. स्कंद पुराणातील सह्याद्री खंडातील हरिहरेश्वर माहात्म्यानुसार, शुक्ल तीर्थावर भगवान विष्णूंनी यज्ञ केल्यानंतर सावित्री व गायत्री नद्या येथे अरबी समुद्राला मिळतात.
हरिहरेश्वराला 'देवघर' म्हणजेच 'देवांचे घर' असेही म्हणतात; सह्याद्रीच्या कुशीत हरि, हर व ईश्वर लिंग रूपाने येथे वास करतात.
मुख्य मंदिरे: श्री हरिहरेश्वर मंदिर आणि श्री कालभैरव व देवी योगेश्वरी मंदिर. भगवान शिव व कालभैरवांच्या दर्शनाने धन्य झालेल्या अगस्ती ऋषींनी (अगस्ती मुनी) येथील मूर्ती घडवल्या. यादव राजांनी मंदिर बांधले; पुढे पेशव्यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला आणि ते आजही भक्कम उभे आहे.
मुख्य मंदिराच्या सभामंडपात गणेश, नंदी व विष्णू यांच्या मूर्ती आहेत. मुख्य देव श्री हरिहरेश्वर गाभाऱ्यात असून ते ब्रह्मा, विष्णू, महेश व पार्वती या चार पर्वतांचे प्रतीक असलेल्या 'लिंग' रूपात आहेत.
कालभैरव मंदिरात श्री देव कालभैरव व देवी योगेश्वरी यांच्या मूर्ती असून बापदेव व क्षेत्रपाल यांच्याही मूर्ती आहेत. कार्तिक वद्य अष्टमी हा श्री कालभैरवांचा अवतार दिन मानला जातो आणि १०० हून अधिक वर्षे तो 'कालभैरव जयंती उत्सव' म्हणून साजरा होतो.
गणेश तीर्थ (गणेश घळ), विष्णू पद आणि गायत्री तीर्थ ही सर्वाधिक प्रसिद्ध व भेट दिली जाणारी तीर्थे आहेत. सुमारे २०० पायऱ्या शुक्ल तीर्थापर्यंत घेऊन जातात; हरिहरेश्वर मंदिराच्या दक्षिणेकडील या तीर्थावरून अरबी समुद्र व सावित्री नदीच्या संगमाचे विहंगम दृश्य दिसते.
हरिहरेश्वर परिसरात मारुती, गणेश, विठोबा, काळेश्रीदेवी, साक्षभैरव, बापदेव व खाजराई देवी यांची मंदिरे आणि अगस्ती गुहा आहे (गुहेला माहितगार व्यक्तीसोबत जावे).
वर्षभर हरिहरेश्वरमध्ये अनेक उत्सव साजरे होतात; होळी (शिमगा), गणेशोत्सव, दहीहंडी हे कोकणात प्रसिद्ध आहेत. शिमग्यात हरिहरेश्वरचे तरुण शंकासुरासारखी विविध पात्रे साकारून गावभर मिरवणुका काढतात.
मंदिराचे व्यवस्थापन श्री देव हरिहरेश्वर मंदिर संस्थान ट्रस्ट (शासन नोंदणी क्र. ए-११४) करते. विश्वस्त दैनंदिन कामकाज व आव्हाने मंदिर व ट्रस्टच्या हितासाठी तत्परतेने सांभाळतात.
प्रत्येक पवित्र कथा सविस्तर वाचण्यासाठी तिच्यावर क्लिक करा.
परशुराम चिपळूण क्षेत्री आले. तेथून सुमारे ३८ कि.मी. अंतरावर असलेल्या हरिहरेश्वर क्षेत्री त्यांनी वास केला.
दक्षिण व उत्तरेस अनेक धार्मिक क्षेत्रे आहेत.
अनेक क्षेत्रांमध्ये हरिहरेश्वर क्षेत्रातील शुक्लतीर्थ श्रेष्ठ मानले जाते.
मध्य भारतातील विंध्य पर्वताच्या परिसरात अनीतीने वागणाऱ्या दैत्याचे सामर्थ्य पुन्हा वाढू लागले. विंध्य पर्वतही वाढू लागला.
राजकीय परिस्थिती पाहून अगस्ती मुनी व त्यांची एकनिष्ठ पत्नी लोपामुद्रा दक्षिणेकडे आले.
योगबलाने त्यांनी मुख्य दैत्यास वठणीवर आणले.
दैत्याची पाळेमुळे नष्ट व्हावीत म्हणून त्यांनी दक्षिण भारतात अनेक वर्षे वास्तव्य केले.
त्यांचे मुख्य केंद्र अकोला (जि. नगर) येथे होते, असा उल्लेख आहे.
सह्याद्रीमध्ये भ्रमण करताना त्यांनी आपली साधना व विचार ग्रंथित केले.
काशीपासून दक्षिणेकडील क्षेत्रांची चौकशी करताना त्यांना हरिहरेश्वर क्षेत्राचे वर्णन ऐकायला मिळाले.
ते हरिहरेश्वर येथे आले आणि मोरगिरी / मोरयाचे टोक येथे वास्तव्य केले.
हरिहरेश्वरचे महत्त्व लक्षात घेऊन त्यांनी:
यांची त्रिलिंगात्मक रूपाने स्थापना केली.
त्यांनी घोर तप केले. त्यानंतर श्रीशंकराने त्यांना दिव्य पुरुषाच्या रूपात दर्शन दिले.
हरिहरेश्वरच्या उत्तरेस सुमारे 3 कि.मी. अंतरावर मोरगिरी येथे अगस्त्य मुनींची गुहा दाखविली जाते.
फार पूर्वी ब्रह्मदेवाने विष्णू व शंकर यांच्यासह एका महायज्ञाचा संकल्प केला.
अनेक:
यज्ञासाठी आले.
अपार वैभवात यज्ञाची तयारी झाली.
ब्रह्मदेवाची ज्येष्ठ पत्नी सावित्री या वैभवास साजेसा शृंगार करण्यासाठी आपल्या प्रासादात गेली आणि तेथेच रमली.
यज्ञाची वेळ भरत आली, पण सावित्री येण्याचे चिन्ह दिसेना.
पुरोहित चिंतेत पडले. प्रसंग पाहून विष्णूंनी सल्ला दिला की धर्मकार्यात अडथळा येत असल्यास ज्येष्ठ पत्नीऐवजी कनिष्ठ पत्नी हे कार्य करू शकते.
त्यामुळे गायत्रीला पतीसोबत यज्ञात बसविण्यात आले आणि यज्ञ सुरू झाला.
हे पाहण्यासाठी सावित्री यज्ञमंडपात आली.
यज्ञ सुरू झालेला पाहून ती संतापली.
तिने विष्णू व इतर देवांना शाप दिला:
“तुम्ही स्थावरूप व जलरूप व्हाल.”
तिच्या अविवेकी शापामुळे देवांनीही तिला शाप दिला:
“तू पण जलरूप होशील.”
विष्णूंनी तिला तिच्या हातून झालेल्या प्रमादाची जाणीव करून दिली. तिने उःशाप दिला.
जलरूप झालेले देव विष्णूरूपी कृष्णा नदीला मिळून महासागराला मिळाल्यावर मूळरूप प्राप्त करतील, असा उःशाप देण्यात आला.
सर्व मुख्य देव महाबळेश्वर क्षेत्री नद्यांच्या रूपाने प्रकट झाले.
सावित्री रागाने यज्ञाचा विध्वंस करून सह्याद्रीच्या उंच कडेकपारीतून पश्चिमेकडे निघाली.
विष्णूंनी तिला शांत केले.
हरी आणि हर यांनी विचार करून उग्र रूपाने सागरातून प्रकट होण्याचा निर्णय घेतला.
तेच हरिहरेश्वर क्षेत्र मानले जाते.
येथे सागरास मिळून सावित्री शापमुक्त झाली.
सर्व देव शापमुक्त झाल्यानंतर ब्रह्मदेवाने हरिहरेश्वर क्षेत्रात पुन्हा यज्ञ सुरू केला.
श्रेष्ठ ऋषींना बोलावण्यात आले.
यज्ञ करण्यासाठी:
इत्यादींची स्थापना करण्यात आली.
अपूर्व यज्ञ झाला.
विष्णूंनी प्रार्थना केल्यानंतर महाबळेश्वरला गेलेली गायत्री सावित्रीच्या उःशापाने “प्रकट हो” असे म्हणताच प्रकट झाली.
सर्व देवांनी प्रार्थना केल्यानंतर श्री हरिहरांनी पर्वतरूपाने तेथेच कायमचे वास्तव्य केले.
दूरून पाहिल्यास हा पर्वत समुद्रात काहीसा वेगळा दिसतो. हेच हरिहरेश्वर क्षेत्र.
पुढे वराह कल्पात शतघ्न नावाचा दैत्य बलवान होऊन सर्वांना पीडा देऊ लागला.
देवांनी प्रार्थना केल्यावर शंकर दैदीप्यमान दिव्य पुरुषाच्या रूपात येथे प्रकट झाले.
त्यांनी शतघ्नाचा नाश केला.
शंकराच्या गणांनी त्याच्या सैन्याचा नाश केला.
सर्वांनी आनंद साजरा केला.
ही तिथी कार्तिक वद्य अष्टमी होती.
आजही या तिथीस येथे मोठा उत्सव व महाप्रसाद असतो.
पुण्यवान आत्म्यांना येथे मुक्ती मिळते, अशी श्रद्धा आहे.
शिवाने आपल्या गणांकडून वचन घेतले आणि कालभैरवरूपाने येथे कायमचे राहिले.
सुरुवातीला कालभैरवाचे दर्शन घ्यावे.
त्यानंतर मुख्य देवता हरिहरेश्वराच्या देवळात जावे.
येथे अगस्त्य मुनींनी स्थापन केलेले:
असे त्रिलिंगरूपाने विराजमान असल्याचे वर्णन आहे.
त्यानंतर:
पर्वताच्या माथ्यावरून नयनरम्य आणि चित्तथरारक दृश्य दिसते.
मंदिर व पायऱ्या बांधण्यासाठी चंद्रराव मोरे, शिवाजी महाराज व पेशवे यांनी अनुदान दिले होते.
पायऱ्या उतरण्याआधी उजवीकडे कडेकडेने सावकाश सुमारे 5 मिनिटे पुढे गेल्यास पर्वताच्या माथ्यावर येता येते.
येथून:
दिसते.
पायऱ्यांच्या डावीकडे सुमारे 2 मी. पुढे चढून छोटेखानी ठिकाणी दर्शन घडते.
दक्षिणेकडे समुद्राचे विस्तीर्ण आणि रम्य दृश्य दिसते.
परिक्रमेच्या मार्गावर अनेक तीर्थांचा उल्लेख आहे.
पायऱ्या उतरून खाली आल्यावर समोर शुक्ल तीर्थ दिसते.
हे कोकणातील अत्यंत पवित्र तीर्थ मानले जाते.
जनांच्या / मुनींच्या मुक्तीसाठी विष्णूंनी तीन पावले ठेवली, असा उल्लेख आहे.
त्यामुळे या ठिकाणी विष्णूपद म्हणून श्रद्धास्थान आहे.
शुक्ल तीर्थावरून पुढे उजवीकडे दोन कड्यांमध्ये हे तीर्थ आहे.
येथे गायत्री शापमुक्त झाली, अशी आख्यायिका आहे.
पांडवांनी येथे पिंडदान केले, असा उल्लेख आहे.
शुक्ल तीर्थावरून पुढे गेल्यावर हरिहरेश्वराच्या देवळापाशी येतो.
या मार्गाला लघुपरिक्रमा म्हणतात.
संपूर्ण परिक्रमेचा मार्ग:
ब्रह्मतीर्थ → विष्णूतीर्थ → नंदीतीर्थ → शिवतीर्थ → सखी पार्वती स्थान → गणेशतीर्थ → स्वर्गद्वार → वैतरणी नदी → सिद्धाश्रम → सूर्यतीर्थ → शंखतीर्थ → देवकोटी → रामतीर्थ → शुक्लतीर्थ
त्यानंतर पायऱ्या चढून:
कालभैरव व हरिहरेश्वराचे दर्शन
घेतल्यावर परिक्रमा पूर्ण होते.
सुमारे 2 ते 2½ तास
कार्तिकी एकादशीला यात्रेत पालखीसह ही परिक्रमा पूर्ण केली जाते.
परिक्रमेच्या सुरुवातीला डोंगर चढणे-उतरणे याचा थोडा त्रास होतो.
परंतु त्यानंतर आनंद वाढतो.
परिक्रमेचे वर्णन:
परिक्रमेच्या माध्यमातून मनातील दुर्गुण दूर करण्याची प्रेरणा मिळते, असा धार्मिक/आध्यात्मिक संदेश दिला आहे.
